Fizjologia układu płciowego kobiety

Fizjologia układu płciowego kobiety uwarunkowana jest współzależnością hormonalną pomiędzy trzema głównymi gruczołami dokrewnymi (wydzielania wewnętrznego): podwzgórzem, przysadką mózgową i jajnikami.

Podwzgórze, podobnie jak u mężczyzny, wydziela hormon uwalniający gonadotropiny - Gn-RH, mające znaczenie w układzie rozrodczym.

Przedni płat przysadki mózgowej wydziela hormony:

• FSH - pobudzający dojrzewanie dominującego pęcherzyka jajnikowego i wydzielanie estrogenów,
• LH - (wraz z FSH) pobudzający jajeczkowanie i czynność ciałka żółtego,
• PRL - prolaktyna - powoduje po porodzie wydzielanie w gruczołach sutkowych pokarmu. Poza okresem karmienia piersią wydzielanie PRL jest hamowane i utrzymuje się na niższym poziomie. Podwyższony poziom prolaktyny może prowadzić u obu płci do powstania stanów patologicznych, między innymi do niepłodności.

Jajniki wytwarzają dwa rodzaje hormonów żeńskich - estrogeny i progesteron. Estrogeny są wydzielane w czasie całego cyklu miesiączkowego w zmieniających się ilościach (największych - podczas dojrzewania dominującego pęcherzyka jajnikowego, a w mniejszych w fazie ciałka żółtego). Progesteron jest syntetyzowany głównie przez ciałko żółte, a jego stężenie we krwi w fazie ciałka żółtego jest wielokrotnie większe od stężenia estrogenów.

Cykl miesiączkowy zaczyna się w pierwszym dniu krwawienia miesiączkowego (menstruacji) i trwa do ostatniego dnia przed następną miesiączką. Na początku cyklu następuje wzrost kilku małych pęcherzyków antralnych. Po kilku dniach dokonuje się selekcja pęcherzyka dominującego, który wzrasta i dojrzewa, reszta pęcherzyków zanika. Dojrzewający pęcherzyk dominujący wydziela estrogeny, których poziom we krwi rośnie wraz ze wzrostem pęcherzyka. Przed jajeczkowaniem stężenie estrogenów we krwi osiąga swój najwyższy poziom. Zakończenie dojrzewania dominującego pęcherzyka jajnikowego wiąże się ze zmniejszeniem wytwarzania w nim estrogenów oraz ze zmniejszeniem ich stężenia w surowicy krwi. Powoduje to wyrzut Gn-RH z podwzgórza, z następstwem uwolnienia LH i FSH z przysadki do surowicy krwi, przy tym stężenie LH jest znacznie wyższe niż stężenie FSH. Jest to tzw. przedowulacyjny szczytowy wzrost stężenia gonadotropin, który jest odpowiedzialny za wystąpienie jajeczkowania, czyli owulacji. Polega ona na uwolnieniu komórki jajowej z dojrzałego pęcherzyka jajnikowego do bańki jajowodu. Szczytowy wzrost stężenia estrogenów poprzedza na około 24 godziny wystąpienie jajeczkowania, przy tym może ono nastąpić w ciągu 48 godzin po szczycie estrogenów. Natomiast szczyt gonadotropin występuje najwcześniej 8 godzin po szczycie estrogenów, tzn. około 16 godzin przed jajeczkowaniem. W czasie kilkunastu godzin przed jajeczkowaniem dojrzewający pęcherzyk jajnikowy zaczyna wydzielać nieduże ilości progesteronu. Jego wydzielanie gwałtownie zwiększa się po jajeczkowaniu wraz z przekształceniem się komórek pękniętego pęcherzyka w komórki luteinowe ciałka żółtego. Ciałko żółte w cyklu miesiączkowym utrzymuje się przez około 2 tygodnie (10-16 dni), tj. do następnej miesiączki. Wydzielany przez ciałko żółte progesteron wraz z estrogenami, a także kilkoma innymi czynnikami wydzielanymi przez ciałko żółte (np. inhibina) i przysadkę (np. beta-endorfina) hamują wydzielanie gonadotropin oraz uniemożliwiają dojrzewanie kolejnych pęcherzyków jajnikowych. Zatem wystąpienie jajeczkowania w fazie ciałka żółtego, to jest tzw. dodatkowego jajeczkowania, jest w świetle współczesnej nauki niemożliwe. Spadek stężenia hormonów jajnikowych w następstwie zaniku ciałka żółtego powoduje miesiączkę. Polega ona na złuszczaniu się błony śluzowej macicy z towarzyszącym niedużym krwawieniem utrzymującym się kilka dni. Gdy dojdzie do zagnieżdżenia zarodka (ok. 7 dni od poczęcia) - ciałko żółte miesiączkowe pod wpływem gonadotropiny kosmówkowej przekształca się w ciałko żółte ciążowe, które funkcjonuje ok. 3 miesięcy. W dalszym przebiegu ciąży czynność hormonalną stopniowo przejmuje łożysko.

Hormony jajnikowe wywierają duży wpływ na organizm kobiety, a zwłaszcza na jej narząd rodny. Efekty ich działania są łatwe do zaobserwowania przez kobietę. Najłatwiej rozpoznawalnym objawem jest śluz wydzielany przez gruczoły szyjki macicy. Typ śluzu zmienia się w zależności od wydzielania hormonów jajnikowych.

Rozróżnia się następujące typy śluzu:

• Śluz L - estrogenozależny wytwarzany w całym kanale szyjki macicy, zatrzymuje plemniki niepełnowartościowe, uszkodzone. Gęstszy, zawiera 95 % - 96% wody, krystalizuje.
• Śluz S - estrogenozależny wytwarzany w gruczołach szyjki macicy, umożliwia przechodzenie plemników do jamy macicy. Rzadki, zawiera około 98% wody, dużo jonów sodu, krystalizuje.
  Śluz L i S jest wydzielany przez krypty gruczołowe szyjki macicy w czasie dojrzewania dominującego pęcherzyka jajnikowego, stanowi tzw. płodny typ śluzu. Rozprowadzony na szkiełku mikroskopowym i wysuszony krystalizuje w kształcie liści paproci.
• Śluz G - zależny od progesteronu (gestagenów) wytwarzany w dolnej części kanału szyjki macicy, zamyka jej ujście. Jest on gęsty, zawiera do 90% wody, nie zawiera jonów sodu i nie krystalizuje. Jest to śluz typu mniej płodnego.

Efekty działania estrogenów

1. Powodują wzrost błony śluzowej macicy (endometrium).
2. Wywierają wpływ na gruczoły śluzowe szyjki macicy. Ze wzrostem poziomu estrogenów gruczoły te zaczynają wydzielać śluz zmieniający się z dnia na dzień. Jest on coraz rzadszy, bardziej rozciągliwy, śliski, wydziela się go coraz więcej, aż do chwili spadku poziomu estrogenów poprzedzającego jajeczkowanie.
3. Wywierają wpływ na szyjkę macicy, która unosi się, staje się bardziej miękka i otwiera w fazie okołoowulacyjnej.
4. Powodują w nabłonku pochwy charakterystyczne zmiany, które można potwierdzić przez badanie cytohormonalne.
5. Są odpowiedzialne za rozwój drugo- i trzeciorzędnych cech płciowych.

Efekty działania progesteronu

1. Powoduje przemiany wydzielnicze - powiększenie i zróżnicowanie komórek tworzących endometrium i gromadzenie substancji odżywczych (glikogen).
2. Hamuje wydzielanie śluzu estrogenozależnego przez gruczoły szyjki macicy powodując stopniowo utworzenie gęstego i zbitego czopu zbudowanego ze śluzu G, który zamyka ujście zewnętrzne kanału szyjki macicy.
3. Szyjka macicy obniża się, twardnieje i zamyka się.
4. Powoduje wzrost podstawowej temperatury ciała (PTC) utrzymujący się do końca cyklu.
5. Zwalnia częstotliwość pulsów wydzielniczych Gn-RH i LH, a wraz z innymi hormonami (estrogenami, beta-endorfiną, inhibiną) obniża stężenie gonadotropin oraz uniemożliwia zarówno wyselekcjonowanie dominującego pęcherzyka jajnikowego jak i wystąpienie podwzgórzowo-przysadkowego impulsu do jajeczkowania.
6. Powoduje zmiany w gruczołach piersiowych - zróżnicowanie tkanki gruczołu piersiowego i rozwój w niej gruczołów wydzielniczych.

Płodność

Płodność człowieka uwarunkowana jest zdolnością wytwarzania komórek płciowych. Płodność mężczyzny jest stała - permanentna, od dojrzewania płciowego do późnej starości. Płodność kobiety jest cykliczna, uzależniona od zmian hormonalnych zachodzących podczas każdego cyklu miesiączkowego. Trwa ona od momentu rozpoczęcia się wydzielania śluzu płodnego przez gruczoły szyjki macicy aż do około 24 godzin po odbytym jajeczkowaniu. Wspólna płodność pary ludzkiej zależy od czasu przeżycia plemników w śluzie szyjkowym (do 7 dni) i czasu przeżycia komórki jajowej po jajeczkowaniu.
Tak więc warunkami umożliwiającymi poczęcie dziecka są:

• żywa komórka jajowa,
• żywy plemnik,
• śluz szyjkowy typu płodnego.

Ciąża

Do poczęcia dziecka dochodzi w wyniku połączenia plemnika z komórką jajową i zespolenia się ich jąder.

Dojrzała komórka jajowa wydostaje się z pękniętego pecherzyka Graafa i przechodzi do bańki jajowodu. Tam spotyka się z plemnikami, które przez pochwę, szyjkę macicy (w jej śluzie zaczyna się kapacytacja - ostateczne stadium dojrzewania plemników) i jajowód dochodzą do komórki jajowej. Jeden z plemników przenika osłonę komórki jajowej. Materiał genetyczny zawarty w 23 chromosomach komórki jajowej i 23 - plemnika, łączy się i powstaje zygota - pierwsza komórka nowego człowieka o 46 chromosomach zawierających cały kod genetyczny, w którym wpisane są wszystkie cechy i program jego rozwoju. Określona jest płeć, kolor oczu, budowa ciała, grupa krwi i wszystkie inne cechy.

Pierwszy tydzień życia człowieka w stadium embrionalnym jest bardzo intensywny, polegający na szybkim zwiększaniu się liczby komórek. Jednocześnie zarodek wędruje przez jajowód do jamy macicy, gdzie wybiera sobie odpowiednie miejsce do zagnieżdżenia. Liczba komórek jest już duża, zaczynają się one różnicować w zależności od zadań rozwojowych.

Pierwszy okres życia człowieka nazywamy okresem zarodkowym lub embrionalnym, trwa on od momentu poczęcia do 14 dnia. Do 8 tygodnia trwa organogeneza. W tym czasie tworzą się poszczególne organy ciała. W 21 dniu od chwili poczęcia zaczyna bić serce, w 4 tygodniu rozwija się układ nerwowy, kostny i mięśniowy. W 6 tygodniu rozwoju kształtują się ręce, nogi i twarz.

Następny okres w rozwoju człowieka po zakończonej organogenezie to okres płodowy. W tym czasie nie powstają już żadne nowe organy. Następuje szybki wzrost i rozwój organizmu. Od 2 miesiąca życia do urodzenia masa ciała powiększa się 800-krotnie, a długość zwiększa się 50-krotnie. W okresie płodowym następuje szybki rozwój psychonerwowy. Dziecko nie tylko wykonuje ruchy wyczuwalne przez matkę, ale także odbiera bodźce pochodzące z jej organizmu oraz świata zewnętrznego przez rozwijające się narządy zmysłów. Dziecko w okresie płodowym zdolne jest przeżywać różne stany uczuciowe np. radość, niepokój, lęk. Ma to wpływ na kształtowanie się jego osobowości. Po około 266 dniach od chwili poczęcia dziecko się rodzi.